Türkiye’de Altın İthalatının Koşulları

GİRİŞ

Türkiye, küresel altın piyasasında kritik bir konuma sahiptir. Hem takı ihracatı hem de altın talebi bakımından dünyanın önde gelen ülkeleri arasında yer alan Türkiye’de, altın ithalatı yüksek derecede düzenlemeye tabi özel bir faaliyet alanı oluşturmaktadır. Kıymetli maden, taş ve eşya ile ilgili tanımlar ve düzenlemeler kambiyo mevzuatında yapılmakta olup kıymetli maden, taş ve eşyanın dış ticaret rejimi esasları dahilinde Türkiye’ye ithali serbesttir.  Bununla birlikte, standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalinde ithalat rejimi hükümleri uygulanmaz; gümrük idarelerine beyan verilmesi esastır ve standart işlenmemiş kıymetli madenlerin ithali yalnızca Merkez Bankası ile kendi mevzuatlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla Kıymetli Madenler Borsası üyesi Kıymetli Maden Aracı Kuruluşları tarafından yapılabilmektedir. 

Bu durum, Türkiye’ye ticari amaçlı altın ithalatının son derece dar ve izne tabi bir yapıya oturtulduğu anlamına gelmektedir. İşbu bilgi notu; ilgili mevzuatı, şirket kuruluş koşullarını, alınması gereken izinleri ve başvuru süreçlerini, faaliyet sırasında uyulması gereken yükümlülükleri ve söz konusu faaliyetin hukuki risklerini C düzeyinde yöneticilere yönelik olarak özetlemektedir.

YASAL ÇERÇEVE

Türkiye’de altın ithalatına ilişkin temel düzenleyici kaynaklar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Düzenleyici otorite olarak Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Borsa İstanbul A.Ş. (Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası) öne çıkmaktadır. Türkiye’deki altın ithalatını denetleyen en önemli otorite Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’dır. 

KİMİN İTHALAT YAPABİLECEĞİ: YETKİLİ KURULUŞ KAVRAMI

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar’ın 7. maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendinde standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalinin yalnızca Merkez Bankası ile kendi mevzuatlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla kıymetli madenler aracı kuruluşları tarafından yapılabileceği hükme bağlanmıştır.

Yönetmelik kapsamında “kıymetli madenler aracı kuruluşu” kavramı; Hazine ve Maliye Bakanlığı’nca Borsa İstanbul’da üye olarak faaliyet göstermelerine izin verilen, kendi nam ve hesabına, başkası nam ve hesabına ya da kendi namına başkası hesabına işlem yapan kıymetli madenler aracı kurumlarını, bankaları, yetkili müesseseleri, kıymetli maden üretimi veya ticareti ile iştigal eden anonim şirketleri ve yurt dışında yerleşik şirketlerin Türkiye’deki şubelerini kapsamaktadır. 

Bu tanımdan hareketle, Türkiye’ye ticari ölçekte altın ithal etmek isteyen bir şirketin başvurabileceği iki temel seçenek bulunmaktadır:

1. Kıymetli Madenler Aracı Kurumu olarak sıfırdan kuruluş gerçekleştirmek,
2. Mevcut kıymetli maden üretimi veya ticareti anonim şirketi sıfatıyla Borsa İstanbul’a üyelik başvurusunda bulunmak.

Her iki seçenek de aşağıda ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

ŞİRKET KURULUŞ KOŞULLARI

A. Hukuki Yapı ve Temel Gereksinimler

Kıymetli madenler aracı kurumlarının anonim şirket şeklinde kurulması zorunludur.  Bunun yanı sıra:

• Ödenmiş sermayelerinin 8 milyon TL’den az olmaması, 
• Paylarının tamamının nama yazılı olması ve nakit karşılığı çıkarılması, 
• Ticaret unvanında “kıymetli madenler” ibaresinin bulunması, 
• Esas sözleşmelerinin Yönetmelik hükümlerine uygun olması 

şartları aranmaktadır.

Önemli Not: 8 milyon TL’lik asgari sermaye eşiği Yönetmelik’te yer almakla birlikte, mevzuatın yüksek enflasyon ortamında belirli aralıklarla güncellendiği görülmektedir. Başvuru öncesinde güncel eşiğin Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın resmi duyuruları üzerinden teyit edilmesi önerilir.

B. Yerlilik Şartı

Yönetmelikte yerli ortaklık oranına ilişkin mutlak bir yasaklama öngörülmemektedir; yabancı kuruluşlar da Türkiye’de şube veya anonim şirket kurarak faaliyet gösterebilmektedir. Yurt dışında yerleşik ve ilgili ülkenin yetkili otoritesinden kıymetli maden üretimi, ticareti veya alım satım aracılığı konusunda faaliyet izni almış olan kuruluşların Türkiye’de şube açmak suretiyle Borsa üyesi olarak faaliyet göstermeleri Hazine ve Maliye Bakanlığı iznine tabidir.

Bununla birlikte, Yönetmelik’teki belgelere ilişkin hükümler yabancı uyruklu kişiler hakkında da uygulanmakta ve yurt dışından temin edilecek belgelerin ilgili ülkenin yetkili makamlarınca ve Türkiye’nin o ülkedeki konsolosluğunca veya apostil suretiyle onaylanmış olması ve noter onaylı tercümelerinin başvuruya eklenmesi gerekmektedir.

C. Tecrübe Şartı (Kritik Bir Koşul)

Şirketin sermayesinin en az yüzde ellisine sahip kurucu ortakların kıymetli maden üretimi veya ticareti konusunda en az beş yıl tecrübeye sahip olması; bu şartın sağlanamadığı hallerde şirketi münferiden temsile yetkili genel müdürünün kıymetli maden üretimi veya ticareti konusunda yönetici konumunda ya da kamu kurum ve kuruluşlarında kıymetli madenlerle ilgili düzenleme, denetleme ve uygulama alanlarında en az beş yıl tecrübeye sahip bulunması zorunludur. Sektörde deneyimli bir kurucu ortak çoğunluğu ya da benzer niteliklere sahip profesyonel bir genel müdür bulunmadığı takdirde kuruluş izni alınması mümkün olmayacaktır.

KURUCU ORTAKLAR, YÖNETİCİLER VE GÖREVLİLERDE ARANAN NİTELİKLER

Kıymetli madenler aracı kurumunun Türkiye’de yerleşik her bir kurucu ortağı, tüzel kişi kurucu ortaklarda yüzde on veya daha fazla ortaklık payı bulunan kişiler ile tüzel kişi ortakla ilişkili kişiler, şirket genel müdürü, yönetim kurulu üyeleri, imza yetkisini haiz çalışanları ve iç kontrol ile tedarik zinciri uyum görevlileri aşağıdaki koşulları taşımak zorundadır:

• Müflis olmaması, konkordato ilan etmiş olmaması, uzlaşma suretiyle yeniden yapılandırma başvurusunun tasdik edilmiş olmaması ya da hakkında iflasın ertelenmesi kararı verilmiş olmaması, 
• Taksirli suçlar hariç olmak üzere affa uğramış olsalar dahi zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, kara para aklama, terörizmin finansmanı, vergi kaçakçılığı gibi suçlardan ve Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlardan hükümlü bulunmaması, 
• Başvuru tarihi itibarıyla son beş yıl içerisinde faaliyet izni Bakanlıkça iptal edilmiş yetkili müesseselerde yönetici veya ortak sıfatı taşımamış olması; Bakanlığa gerçeğe aykırı bilgi ve belge sunmamış olması ve kambiyo mevzuatı kapsamında idari yaptırıma uğramamış olması, 
• Kendileri ile %10 veya daha fazla ortaklık payı bulunan şirketlerinin 6183 sayılı Kanun kapsamında vadesi geçmiş kamu borcunun bulunmaması, 
• Gerekli mali güce ve işin gerektirdiği dürüstlük ve yeterlilik ile itibara sahip bulunması. 

Ayrıca, genel müdürün en az 3 yıl ekonomi, finans, yetkili müessese ve/veya kıymetli maden işletmeciliği konularında deneyime sahip ve lisans düzeyinde eğitimini tamamlamış olması gerekmektedir.

LİSANS VE İZİN SÜRECİ

Türkiye’de kıymetli madenler aracı kurumu olarak faaliyet göstermek için iki ayrı aşamada izin alınması gerekmektedir:

1. Aşama: Kuruluş İzni (Hazine ve Maliye Bakanlığı)

Kıymetli madenler aracı kurumlarının kuruluşuna Hazine ve Maliye Bakanlığı’nca izin verilir.  Kuruluş izni başvurusuna eklenmesi zorunlu başlıca belgeler şunlardır:

• Şirket esas sözleşme taslağı, 
• Türkiye’de yerleşik her bir kurucu ortak ve tüzel kişi kurucu ortaklarda %10 veya daha fazla ortaklık payı bulunan kişiler ile ilişkili kişilere ait müflis olmadıklarına, konkordato ilan etmediklerine, kamu borçlarının bulunmadığına ve son beş yılda belirtilen yaptırımlara uğramadıklarına dair yazılı beyanlar, 
• Adli sicil kayıtlarına ilişkin belgeler, 
• Gerçek kişiler için Yönetmelik’in Ek-1’inde, tüzel kişiler için Ek-2’sinde yer alan örneğe uygun ve noter huzurunda imzalanmış beyannameler. 

2. Aşama: Faaliyet İzni (Hazine ve Maliye Bakanlığı)

Kurucular, kuruluş izni tarihinden itibaren 90 gün içerisinde kuruluş işlemlerini tamamlayarak faaliyet izni almak üzere Bakanlığa başvuruda bulunmak zorundadır; söz konusu süre içerisinde başvuru yapmayanların kuruluş izni iptal edilmiş sayılır. 

Faaliyet izni başvurusuna eklenmesi gereken belgeler arasında:

• Esas sözleşmenin yayımlandığı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi, 
• Asgari şirket sermayesinin nakden ve defaten ödendiğini gösterir bankadan alınacak belge, 
• İç kontrol ve tedarik zinciri uyum görevlisinin atandığına ve gerekli yetkilerle donatıldığına dair yönetim kurulu kararı 

yer almaktadır.

Faaliyette bulunmaları uygun görülenlere Hazine ve Maliye Bakanlığı’nca “Kıymetli Madenler Aracı Kurumu Faaliyet İzin Belgesi” verilir; bu belge herkesin görebileceği şekilde işyerinde asılı bulundurulur. 

3. Aşama: Borsa İstanbul Üyeliği

Faaliyet izninin alınmasını müteakip 60 gün içinde Borsa Üyelik Belgesi alınmak üzere Borsa Başkanlığına müracaat edilmesi zorunludur.  Borsada işlem yapmak üzere, Bakanlıkça faaliyet izni verilen kıymetli madenler aracı kuruluşlarına, Borsa tarafından uygun görülmesi halinde “Borsa Üyelik Belgesi” verilmektedir. 

Borsa üyeliği başvurusu öncesinde, yeterli miktarda iç kontrol ve tedarik zinciri uyum görevlisi ataması ve/veya uyum birimi kurulması ile iç kontrol sisteminin oluşturulması şart koşulmaktadır.

Borsa Üyelik Belgesi alınmasını müteakip 90 gün içinde, her hal ve şartta faaliyet izni alınmasını müteakip 270 gün içinde Borsa üyelik belgesi alarak faaliyete geçilmemesi halinde faaliyet izni Bakanlıkça iptal edilir. 

FALİYET İZNİ BAŞVURU ÜCRETLERİ

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan “1567 Sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun Kapsamında Alınacak Ücretlere İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” kapsamında, kıymetli madenler aracı kurum ve kuruluşlarının faaliyet izni başvurularında 20 milyon TL ücret alınmaktadır. 

Diğer ücretler şu şekilde belirlenmiştir:

• Rafinerilerin faaliyet izni başvuru ücreti 28 milyon TL’ye yükseltilmiştir. 
• Kıymetli madenler aracı kuruluşlarından Kıymetli Madenler Aracı Kuruluşları Bilgi Sistemi’nin (KMAKBS) yıllık kullanım ücreti olarak her takvim yılı için 350 bin TL ücret alınmaktadır. 
• Kıymetli madenler aracı kurumu veya kıymetli madenler aracı kuruluşu faaliyet izni verilmiş olanlardan, KMAKBS’nin devreye alındığının Bakanlık internet sayfasında duyurulmasından itibaren bir ay içerisinde 10 milyon TL tutarında KMAKBS sistem sunum ücreti alınmaktadır. 
• Altın, gümüş, platin ve paladyum madenleri için Bakanlığa ayrı ayrı faaliyet izni başvurusunda bulunulmakta ve her bir faaliyet izni başvurusu için ayrı ücret tahsil edilmektedir.

İşbu başlık altındaki başvuru ücretleri Cumhurbaşkanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından uygun görülen zamanlarda güncellenmekte olup, başvuru öncesi güncel rakamların tekrar teyit edilmesi gerekmektedir.

İTHALAT OPERASYONUNA İLİŞKİN TEMEL YÜKÜMLÜLÜKLER

Faaliyet izni ve Borsa üyeliği alındıktan sonra, her bir işlenmemiş altın ithalatında şu yükümlülüklerin yerine getirilmesi gerekmektedir:

A. İthalat Öncesi Borsa Bildirimi

Kıymetli madenler aracı kuruluşları gerçekleştirecekleri her bir işlenmemiş kıymetli maden ithalat işlemi için gümrük beyannamesinin kapanış tarihinden en az 1 iş günü önce Borsa İstanbul’a ithalatın ödeme şekli ve ithalat amacına ilişkin bildirimde bulunmak zorundadır.

B. Ödeme Şekline İlişkin Kısıtlamalar

Kıymetli madenler aracı kuruluşları tarafından yapılacak ithalat “Peşin Ödeme” ve “Mal Mukabili” ödeme şekillerine göre ya da belirli koşullar dahilinde “bedelsiz” ödeme şekliyle gerçekleştirilebilir. 

Peşin ödeme durumunda: Ödeme belgelerinin gümrük beyannamesinin kapanış tarihinden önce Borsa’ya sunulması zorunludur. 

Mal mukabili ödemede: Gümrük beyannamesinin kapanış tarihini müteakip 60 gün içerisinde ödemenin ihracatçıya yapıldığına ilişkin belgeler Borsa’ya sunulmalıdır.

C. Kota Kısıtlaması (İşlenmemiş Altın)

7 Ağustos 2023 tarihi itibarıyla aylık kota uygulamasına geçilmiş olup, Dahilde İşleme Rejimi kapsamında yapılan ithalat, bedelsiz ödeme şekliyle gerçekleştirilen sermaye katkısı mahiyetindeki ithalat ve bankaların yurt dışında sahip olduğu altını yurt içine getirmesine ilişkin işlemler hariç tutulmak üzere, aylık toplam 12 tonluk bir kota belirlenmiştir.  Bu kota; kıymetli madenler aracı kuruluşlarının talepleri, geçmiş ithalat miktarları ve Borsa İstanbul’da yapılan net alış miktarları birlikte değerlendirilerek oransal biçimde tahsis edilmektedir.

D. Gümrük Beyanı

Altın ithalatında gümrük beyannamesi elektronik ortamda Ticaret Bakanlığı sisteminde düzenlenmekte; GTİP kodu tespiti, eşya değeri, fatura ve belgeler eksiksiz girilmelidir.  Altının gümrük beyannamesiyle birlikte fatura, menşe belgesi ve gümrük beyannamesi ibraz edilmesi zorunludur. Belirli gümrük rejimleri kapsamında beyan edilen kıymetli maden ve taşın ayar evlerine analize gönderilmesi ve analiz sonucu düzenlenen ekspertiz raporunun beyannameye eklenmesi de zorunludur.

E. Borsa’ya Teslim Yükümlülüğü

Kıymetli Madenler Borsası üyesi aracı kuruluşlar ithal ettikleri standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenleri üç iş günü içinde Borsa’ya teslim etmek zorundadır.

F. AML/MASAK Yükümlülükleri

Kıymetli madenler aracı kuruluşları, 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun ve ilgili mevzuat hükümleri uyarınca hesap açmadan önce müşterilerinin kimlik bilgilerini tespit etmek ve müşterilerle işleme başlamadan önce çerçeve sözleşme imzalamak zorundadır. 10.000 Euro ve üzeri değerdeki kıymetli eşyalar için MASAK bildirimi zorunludur; bildirimi yapmamak suç gelirlerinin aklanması şüphesi ve mali soruşturma riski doğurmaktadır. 

FALİYET SIRASINDA UYULMASI GEREKEN DİĞER YÜKÜMLÜLÜKLER

A. Tedarik Zinciri Uyum Raporu

Kıymetli madenler aracı kuruluşları; işlemlerinin, Borsa tarafından belirlenen sorumlu kıymetli maden tedarik zincirine ilişkin usul ve esaslara uygunluğunu belirten Tedarik Zinciri Uyum Raporu’nu, rapor konusu dönemi takip eden yılın Mart ayı sonuna kadar hazırlamak zorundadır. Bu rapor; Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu tarafından yayımlanan Güvence Denetim Standartlarına göre yetkili bağımsız denetim kuruluşlarınca denetlenmeli ve Bağımsız Güvence Raporu, rapor konusu dönemi takip eden yılın Haziran ayı sonuna kadar hazırlatılmalıdır.

B. Kapasite Raporu

Kıymetli madenler aracı kurumları, ticaret ve/veya sanayi odalarınca tasdikli kapasite raporlarını her yıl Ocak ayı sonuna kadar Borsa’ya iletmek zorundadır.

C. Kayıt ve Belge Yükümlülükleri

Her bir işlem itibarıyla Kıymetli Maden Alım Belgesi veya Kıymetli Maden Satım Belgesi düzenlenmesi ve tutulan belgeler ile kayıtların en az 5 yıl süreyle saklanması gerekmektedir.

D. İnternet Sitesi Zorunluluğu

Bankalar haricindeki kıymetli madenler aracı kuruluşları bir internet sitesi açmak ve bu sitenin belirli bir bölümünü Yönetmelik kapsamında yapılması gereken ilanların yayımlanmasına tahsis etmek zorundadır.

YAPILAMAYACAK İŞLEM VE FAALİYETLER

Kıymetli madenler aracı kuruluşları; aracılık kapsamındaki kıymetli madenlere ilişkin menkul kıymet çıkaramaz, sermaye piyasası araçları alıp satamaz, ödünç para verme işlemlerinde bulunamaz.  Bunların yanı sıra:

• Bakanlıktan icrası için izin alınan faaliyetler dışında hiçbir ticari, sınai ve zirai faaliyette bulunamazlar, 
• 5411 sayılı Bankacılık Kanununda tanımlandığı üzere mevduat toplayamazlar, 
• Kıymetli maden alım-satımında belli bir geliri sağlayacağı yolunda herhangi bir taahhütte bulunamazlar, 
• Kıymetli madenin mülkiyetinde gerçek anlamda değişme yaratmayan alım satım işlemi yapamazlar. 

UYUMSUZLUK HALİNDE HUKUKI RİSKLER VE YAPTIRIMLAR

SÜREÇ ÖZETİ: ADIM ADIM YOL HARİTASI

Türkiye’ye altın ithalatı yapmak isteyen bir şirketin izlemesi gereken temel süreç şu şekilde özetlenebilir:

1. Hukuki yapının kurulması: Türkiye’de anonim şirket olarak kuruluş; ticaret unvanında “kıymetli madenler” ibaresinin yer alması; asgari 8 milyon TL ödenmiş sermayenin temin edilmesi.
2. Nitelikli kurucu ortakların belirlenmesi: Sermayenin %50’sine sahip ortakların ya da atanacak genel müdürün sektörde en az 5 yıllık tecrübeye sahip olması; tüm ortaklar ve yöneticiler için karakter ve solvabilite belgelerinin hazırlanması.
3. Kuruluş izni başvurusu: Hazine ve Maliye Bakanlığı’na eksiksiz belge paketiyle müracaat.
4. Şirketin tescili ve sermayenin ödenmesi: Kuruluş izninin ardından 90 gün içinde ticaret siciline tescil ve sermayenin defaten ödenmesini gösteren banka belgesinin temini.
5. Faaliyet izni başvurusu: İç kontrol sistemi ve tedarik zinciri uyum görevlisinin atanması; Bakanlığa faaliyet izni için müracaat, her bir kıymetli maden için 20 milyon TL başvuru ücretinin ödenmesi.
6. Borsa İstanbul üyeliği: Faaliyet izninin ardından 60 gün içinde Borsa’ya üyelik başvurusu; 270 günlük genel süre içinde faaliyete geçiş.
7. Operasyonel süreçlerin kurulması: Her işlem öncesinde Borsa bildirimi; gümrük beyannamesi, Borsaya teslim, AML/MASAK prosedürleri; yıllık raporlama döngüsünün oluşturulması.

SONUÇ

Türkiye’ye ticari ölçekte altın ithalatı yapmak, yalnızca gümrük mevzuatına tabi bir dış ticaret faaliyeti değil; başlı başına özel bir lisanslama ve sürekli denetim rejimine tabi, yüksek derecede regüle edilmiş bir finansal hizmet faaliyetidir. İthalat yetkisi, yasal olarak yalnızca Kıymetli Madenler Borsası üyesi ve Hazine ve Maliye Bakanlığı faaliyet izinli “kıymetli madenler aracı kuruluşları” ile belirli bankalar tarafından kullanılabilmektedir.

Bu yapıya dahil olabilmek için asgari 8 milyon TL ödenmiş sermaye, sektörde beş yıllık tecrübeye sahip kurucu ortaklar ya da nitelikli genel müdür, kapsamlı iç kontrol mekanizmaları ve her bir kıymetli maden için 20 milyon TL başvuru ücreti başta olmak üzere ciddi ön yatırımlar gerekmektedir. Faaliyet sonrasında ise aylık kota tahsisi, işlem bazında Borsa bildirimi, yıllık Tedarik Zinciri Uyum Raporu ve bağımsız güvence denetimi gibi süregelen yükümlülükler devreye girmektedir.

Saygılarımızla