Giriş
Deniz taşımalarında taşıma ilişkisi çoğu kez bir çarter parti üzerinde kurulmakta yükün taşınması ve teslimi ise devredilebilir nitelikteki konişmento üzerinden yürütülmektedir. Bu ikili yapı, özellikle çarter partide yer alan bazı şartların konişmento metnine nasıl yansıdığı ve konişmentonun ciro edilerek üçüncü kişilere geçmesi halinde bu şartların konişmento hamili bakımından hangi ölçüde bağlayıcı olduğu sorusunu gündeme getirmektedir.
Uygulamada çarter partide kararlaştırılan tahkim şartı kimi zaman konişmentoda açıkça yer almakta, kimi zaman ise konişmentoda “çarter partinin tüm hüküm ve şartlarının konişmentoya dahil olduğu” yönünde bir atıf yapılarak tahkim şartının da bu yolla konişmentonun parçası haline geldiği ileri sürülmektedir. İşbu makalede, bu iki görünüm biçimi esas alınarak tahkim şartının konişmento hamili bakımından bağlayıcılığı, karşılaştırmalı bir çerçevede ve uygulamaya dönük sonuçlar gözetilerek değerlendirilecektir.
Tahkim Şartı Konişmentoda Hangi Şekillerde Karşımıza Çıkar?
Tahkim şartının konişmento hamili bakımından bağlayıcılığı tartışması, uygulamada temelde üç görünüm üzerinden ortaya çıkmaktadır.
İlk olarak, tahkim şartı konişmentoda açıkça düzenlenmiş olabilir. Bu durumda uyuşmazlık çözüm yoluna ilişkin irade beyanı konişmento metninde yer aldığından, bağlayıcılık değerlendirmesi esasen konişmentonun devredilebilirliği ve hamilin belgeyi devralmakla birlikte hangi şartlarla bağlı hale geldiği çerçevesinde yapılmaktadır.
İkinci olarak, tahkim şartı konişmentoda yer almayıp konişmentoda yer verilen bir atıf (incorporation) kaydı aracılığıyla çarter partiden konişmentoya taşınmış olabilir. Uygulamada konişmentolarda sıklıkla “çarter partinin hüküm ve şartlarının konişmentoya dahil olduğu” yönünde genel nitelikte kayıtlar bulunduğu görülmektedir. Ancak bu tür kayıtların tahkim şartını da kapsayıp kapsamadığı her olayda ayrıca değerlendirilmektedir. Zira tahkim şartı taşıma edimine ilişkin hükümlerden farklı bir işlev görür ve atfın kapsamı ile atıf ifadesinin açıklığı belirleyici hale gelmektedir.
Üçüncü olarak, konişmentodaki atfın hangi çarter partiye ilişkin olduğunun belirsiz olması veya aynı taşıma ilişkisi içinde birden fazla çarter parti bulunması ihtimali, bağlayıcılık tartışmasını daha da karmaşık hale getirmektedir. Konişmentoda çarter partinin tarihinin, taraflarının veya ayırt edici bilgilerinin yer almaması atfın kapsamını tartışmalı hale getirebildiği gibi, tahkim şartının hangi metinden konişmentoya dahil edildiği sorusunu da doğurabilmektedir.
Bu üç görünüm, uygulamada tahkim şartının konişmento hamiline karşı ileri sürülebilirliğini belirleyen tartışmaların başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Özellikle tahkim şartının konişmentoda açıkça yer almadığı hallerde, atfın niteliği ve kapsamı ile konişmento hamilinin ilgili metinlere erişimi, uyuşmazlığın seyrini belirleyen kritik unsurlar haline gelmektedir.
İngiliz Hukukunda Tahkim Şartı Konişmento Hamilini Hangi Durumda Bağlar?
İngiliz hukukunda bağlayıcılık, konişmentodaki gönderme (incorporation) ifadesinin açıklığına göre belirlenir. Bu yaklaşımda hareket noktası, çarter parti hükümlerinin konişmentoya hangi ölçüde taşındığının konişmento metninden anlaşılması gerektiğidir. Nitekim UK Supreme Court, incelemenin başlangıç noktasının konişmento olduğunu, çarter parti hükümlerinin konişmentoya dahil edilip edilmediğinin ve hangi kapsamda dahil edildiğinin öncelikle konişmentodaki ifadelerden hareketle değerlendirileceğini vurgulamaktadır. (Bkz. UK Supreme Court, Herculito Maritime Ltd v Gunvor International BV [2024], para. 85)
Bu çerçevede İngiliz hukukunda pratik ayrım konişmentodaki atfın özel mi yoksa genel mi olduğu üzerinden kurulmaktadır. Konişmentoda tahkim şartına açıkça işaret eden örneğin “tahkim klozu dahil” anlamına gelecek şekilde özel nitelikte bir atıf bulunması halinde, tahkim şartının konişmentoya dahil edildiğinin kabulü kolaylaşacaktır. Bu tür bir açık atıf bulunduğunda, çarter partideki tahkim maddesinin konişmentoya aynen aktarılması şart değildir. Mahkeme, tahkim maddesinin konişmentoya uygulanabilmesi için sadece gerekli olduğu ölçüde ve sınırlı şekilde uyarlanabileceğini kabul etmektedir. Bu yaklaşım, tahkim şartının konişmento hamilini bağlaması için konişmentoda tahkime ilişkin açık ve net bir irade bulunması gerektiği düşüncesiyle de paraleldir. Buna karşılık konişmentoda yalnızca “çarter partinin hüküm ve şartlarının konişmentoya dahil olduğu” gibi genel nitelikte bir atıf yer alıyorsa, İngiliz hukukunda kapsamın dar yorumlandığı görülür. UK Supreme Court, bu tür genel atıfların yalnızca konişmentonun “shipment, carriage, delivery veya freight” gibi asli işlev alanına doğrudan ilişkin hükümleri kapsamasının beklendiğini tahkim gibi uyuşmazlık çözümüne ilişkin hükümlerin ise bu kategoride yan nitelik taşıdığı için her durumda genel atıf kapsamında değerlendirilemeyeceğini belirtmektedir.
Türk Hukukunda Çarter Partideki Tahkim Şartı Konşimento Hamilini Ne Zaman Bağlar?
Türk hukukunda tahkim şartının konişmento hamili bakımından bağlayıcılığı değerlendirilirken, ilk hareket noktası taraflar arasındaki ilişkinin konişmento metni üzerinden kurulmasıdır. Bu çerçevede çarter partide yer alan bir tahkim şartının konişmento hamiline karşı ileri sürülebilmesi, tahkim şartının konişmentoya hangi yolla yansıdığına ve özellikle konişmento hamili bakımından bu şartın bağlayıcı hale gelip gelmediğine göre belirlenmektedir.
Bu yaklaşımın kanuni dayanağı, 6102 Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 1237. maddesinde açıkça ortaya konulmuştur. Anılan düzenleme, taşıyan ile konişmento hamili arasındaki ilişkide kural olarak konişmentonun esas alınacağını kabul ederken, çarter parti hükümlerinin konişmento hamiline karşı ileri sürülebilmesini ise ancak belirli bir şart gerçekleştiğinde mümkün kılmaktadır. Buna göre, konişmentoda yolculuk çarterine gönderme yapılmış olsa dahi, çarter partide yer alan hükümlerin konişmento hamiline karşı ileri sürülebilmesi için, konişmentonun devri sırasında çarter partinin bir suretinin yeni hamile ibraz edilmiş olması gerekmektedir. Şartın gerçekleşmesi halinde ise çarter partideki hükümler “nitelikleri elverdiği ölçüde” konişmento hamiline karşı da ileri sürülebilir. Bu düzenleme, konişmentodaki genel nitelikte bir atfın tek başına yeterli görülmemesinin sebebini de açıklamaktadır. Çarter parti hükümlerinin konişmento hamiline karşı ileri sürülebilmesi, hamilin bu metne fiilen erişiminin sağlanmasına bağlanmış böylece özellikle uyuşmazlık çözüm yolunu belirleyen tahkim şartı gibi kayıtlar bakımından öngörülebilirliğin temini amaçlanmıştır.
Uygulamada en sık karşılaşılan durum, konişmentoda çarter parti hükümlerine atıf bulunması ve tahkim şartının da bu atıf kapsamında konişmentoya dahil edildiğinin ileri sürülmesidir. Türk hukukunda atıf yoluyla tahkim anlaşmasının kurulabileceği genel olarak kabul edilmekle birlikte, konişmento hamili bakımından bağlayıcılık tartışmasında salt atfın varlığı her olayda yeterli görülmemektedir. Nitekim Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 29.11.2017 tarihli 2016/8794 esas 2017/6687 karar sayılı ilamında, konişmentoda çarter parti hükümlerine atıf bulunmasının tek başına çarter partideki tahkim şartını konişmento hamiline karşı ileri sürülebilir kılmadığı açıkça ortaya konulmuştur. Karara göre, çarter partide yer alan tahkim şartının yeni hamile karşı ileri sürülebilmesi için çarter parti suretinin konişmento hamiline ibraz edildiğinin ispatı gerekmektedir. Bu ispat yükü ise tahkim şartına dayanarak davanın tahkime taşınmasını talep eden taraftadır. Bu yaklaşım, Türk hukukunda konişmentoda yer alan genel nitelikteki atıfların tahkim şartını hamile karşı otomatik olarak ileri sürülebilir kılmadığını, tahkim şartının bağlayıcılığı bakımından konişmento hamilinin çarter parti metnine fiilen erişiminin (ibraz) ve bunun ispatının önem taşıdığını göstermektedir.
Sonuç ve Değerlendirmelerimiz
Deniz taşımalarında tahkim şartının konişmento hamili bakımından bağlayıcılığı, uygulamada çoğu kez tahkim şartının konişmentoda açıkça yer alıp almadığına ve yer almıyorsa çarter parti hükümlerine yapılan atfın kapsamına bağlı olarak şekillenmektedir. İngiliz hukukunda değerlendirme, öncelikle konişmentodaki atıf ifadesinin yorumuna dayanmaktadır. Genel nitelikteki atıfların tahkim gibi yan nitelikteki hükümleri her durumda kapsamadığı, tahkim şartının konişmento hamilini bağlaması için konişmentoda yeterli açıklıkta bir iradenin ortaya konulması gerektiği kabul edilmektedir.
Türk hukukunda ise bağlayıcılık tartışmasının kanuni zemini TTK’nın 1237/3. hükmü ile belirginleşmekte, konişmentoda yolculuk çarterine gönderme bulunması halinde dahi çarter parti hükümlerinin konişmento hamiline karşı ileri sürülebilmesi, çarter parti suretinin devrin sırasında yeni hamile ibraz edilmesi şartına bağlanmaktadır. Yargıtay içtihatları da bu yaklaşımı somutlaştırmış, konişmentodaki atfın tek başına tahkim şartını hamile karşı ileri sürülebilir kılmadığını çarter parti suretinin ibraz edildiğinin ispatlanamadığı durumda tahkim itirazının kabul edilemeyeceğini açıkça ortaya koymuştur.
Bu çerçevede uygulama bakımından iki temel sonuç öne çıkmaktadır. İlk olarak, tahkim şartının konişmento hamilini de bağlamasının amaçlandığı hallerde konişmentoda kullanılan atıf dilinin tahkim şartını kapsayacak açıklıkta kurulması ve atfın hangi çarter partiye ilişkin olduğunun tereddüde yer bırakmayacak şekilde belirlenmesi önem taşımaktadır. İkinci olarak, Türk hukuku bakımından çarter parti suretinin devrin sırasında ibraz edildiğinin kayıt altına alınması, tahkim itirazının başarısı açısından belirleyici bir eşik oluşturmaktadır. Bu yönleriyle tahkim şartının bağlayıcılığı tartışması yalnızca uyuşmazlık anına ilişkin bir usul meselesi olmayıp konişmento düzenleme pratiğinde sözleşmesel risk yönetiminin doğrudan bir parçası olmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Konişmentoda tahkim şartı açıkça düzenlenmişse konişmento hamili bakımından bağlayıcılık kabul edilir mi?
Konişmentoda tahkime ilişkin kayıt açıkça yer alıyorsa, kural olarak uyuşmazlık çözüm yoluna ilişkin irade beyanının konişmento metninde somutlaştığı kabul edilir. Bu durumda hamilin, konişmentoyu devralmakla birlikte tahkim kaydıyla bağlı hale geldiği ileri sürülebilir. Bununla birlikte, somut olayda kaydın kapsamı, yorumu ve geçerliliğine ilişkin itirazlar ayrıca değerlendirilir.
Konişmentoda “çarter partinin hüküm ve şartları dahildir” şeklindeki genel gönderme, tahkim şartının da dahil olduğu sonucunu her durumda doğurur mu?
Hayır. Genel nitelikteki gönderme ifadelerinin tahkim gibi uyuşmazlık çözüm hükümlerini kapsayıp kapsamadığı, gönderme dilinin kapsamı ve açıklığı dikkate alınarak somut olay bazında değerlendirilir. Özellikle tahkim şartı, taşıma edimine ilişkin hükümlerden farklı bir işlev gördüğünden, genel bir gönderme kaydının tek başına yeterli olup olmadığı tartışmalı hale gelebilir.
İngiliz hukukunda genel gönderme–özel gönderme ayrımı bağlayıcılık bakımından neden belirleyicidir?
İngiliz hukukunda değerlendirme, esas itibarıyla konişmentodaki gönderme (incorporation) ifadesinin yorumuna dayanır. Tahkime açıkça işaret eden “özel/specific” göndermeler, tahkim şartının konişmentoya dahil edildiği yönündeki iddiayı güçlendirebilir. Buna karşılık yalnızca genel nitelikteki göndermelerde, tahkim şartının her durumda konişmentoya taşındığı sonucuna varılmayabilir ve kapsamın dar yorumlanması gündeme gelebilir.
Türk hukukunda çarter partide yer alan tahkim şartının konişmento hamiline karşı ileri sürülebilmesi bakımından hangi şart kritik önemdedir?
Türk hukukunda, konişmentoda yolculuk çarterine gönderme bulunması halinde dahi, çarter parti hükümlerinin konişmento hamiline karşı ileri sürülebilmesi bakımından TTK’nın 1237/3 çerçevesinde çarter parti suretinin konişmentonun devri sırasında yeni hamile ibrazı önem taşır. Bu nedenle bağlayıcılık değerlendirmesi, gönderme kaydı yanında ibraz şartının gerçekleşip gerçekleşmediği üzerinden de yapılır.
Referanslar
- Arslan, İbrahim / Aydın, Sevgican, “Çarter Partideki Tahkim Klozunun Konişmento Hamiline Etkisi”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XVII, Y. 2013.
- Jia, Shengnan, Incorporation of Arbitration Clauses under a Charterparty and a Bill of Lading: English and Chinese Law Perspectives, Master Thesis, Faculty of Law, Lund University, 2013.
- UK Supreme Court, Herculito Maritime Ltd and others v Gunvor International BV and others [2024] UKSC 2, Judgment dated 17 January 2024.
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/8794, K. 2017/6687, T. 29.11.2017.
- Yılmaz, Serpil, “Three Problems Caused by Arbitration Clauses Incorporated into Bills of Lading (Konişmentolara Atıf Yolu ile Dahil Edilen Tahkim Klozlarının Neden Olduğu Üç Sorun)”, Annales, 2016.
