Anonim Şirketlerde Rüçhan Hakkı

Giriş

Anonim şirketlerde sermaye artırımı, şirketin finansman ihtiyacının karşılanmasına hizmet eden temel araçlardan biri olmakla birlikte, mevcut pay sahiplerinin şirket içerisindeki ekonomik ve yönetsel konumlarını doğrudan etkileyebilmektedir. Artırılan sermayeyi temsil eden yeni payların mevcut pay sahipleri dışındaki kişilerce iktisap edilmesi hâlinde, mevcut pay sahiplerinin sermayeye katılım oranları azalabilmekte; buna bağlı olarak oy hakkı, kâr payı ve tasfiye payı gibi oransal haklar da zayıflayabilmektedir. Bu etkinin önüne geçilmesi amacıyla 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 461. maddesinin 1. fıkrasında, her pay sahibinin yeni çıkarılan payları mevcut paylarının sermayeye oranına göre alma hakkına sahip olduğu düzenlenmiştir. Bu hak, öğreti ve uygulamada “rüçhan hakkı” olarak adlandırılmaktadır.

Rüçhan hakkı, pay sahibine sermaye artırımına katılma zorunluluğu getirmemekte; buna karşılık mevcut ortaklık oranını koruyabilmesi için öncelikli bir imkân tanımaktadır. Bu yönüyle, şirketin sermaye ihtiyacının karşılanması ile mevcut pay sahiplerinin korunması arasındaki dengeyi sağlayan önemli bir araçtır. Ancak rüçhan hakkı mutlak bir hak olmayıp şirket menfaatinin gerekli kıldığı ve kanunda öngörülen şartların sağlandığı durumlarda sınırlandırılabilmekte ya da tamamen kaldırılabilmektedir.

Rüçhan Hakkının Niteliği ve Doğumu

Rüçhan hakkı pay sahipliği sıfatından doğan bir hak olmakla birlikte, kullanılabilir hâle gelmesi yeni pay çıkarılmasını gerektiren bir sermaye artırımına bağlıdır. Bu nedenle rüçhan hakkı, esas itibarıyla sermaye taahhüdü yoluyla, dış kaynaklardan gerçekleştirilen sermaye artırımlarında söz konusu olur. Öğretide de rüçhan hakkı, dış kaynaklardan yapılan sermaye artırımı sonucunda ihraç edilen yeni payların, mevcut pay sahiplerince sermayedeki mevcut oranları ölçüsünde edinilmesine imkân tanıyan bir hak olarak kabul edilmektedir.

Buna karşılık iç kaynaklardan gerçekleştirilen sermaye artırımında farklı bir sistem benimsenmiştir. TTK’nın 462. maddesinin 3. fıkrası uyarınca artırımın tescili ile mevcut pay sahipleri, sermayeye katılım oranlarına göre bedelsiz payları kendiliğinden iktisap etmektedir. Dolayısıyla bu tür artırımlarda ayrıca kullanılacak bir rüçhan hakkından söz edilmemektedir.

Rüçhan hakkının kullanılabilmesi bakımından payın senede bağlanmış olup olmaması veya nama ya da hamiline yazılı olması belirleyici değildir. Hak, pay senedinden değil pay sahipliği sıfatından kaynaklandığından esas itibarıyla pay sahibine aittir. Pay üzerinde intifa veya rehin gibi sınırlı ayni hakların kurulmuş olması da kural olarak bu sonucu değiştirmez; bu nedenle rüçhan hakkını kullanma yetkisi, pay üzerinde sınırlı ayni hak bulunsa dahi pay sahibinde kalır.

Bununla birlikte, sermaye artırımı sonucunda çıkarılan yeni payların ihraç koşullarının mevcut payların ekonomik değerinde bir azalmaya yol açması hâlinde sınırlı ayni hak sahibinin korunması ayrıca önem kazanmaktadır. Bu durumda, mevcut pay üzerinde bulunan intifa veya rehin hakkının, pay değerinde meydana gelen azalmanın karşılığı ölçüsünde rüçhan hakkının kullanılması sonucunda edinilen yeni paylara da yayılacağı kabul edilmektedir. Böylelikle sermaye artırımı yoluyla mevcut pay üzerinde kurulu sınırlı ayni hakkın ekonomik değerinin zayıflatılmasının önüne geçilmektedir.

Rüçhan Hakkının Kullanılması

Pay sahiplerinin rüçhan haklarını kullanabilmeleri için öncelikle şirket tarafından yeni pay ihracını öngören bir sermaye artırımına karar verilmiş olması gerekmektedir. Sermaye artırım kararının alınmasıyla birlikte, pay sahipliği sıfatına bağlı olarak mevcut bulunan ancak henüz kullanılabilir nitelik taşımayan rüçhan hakkı somutlaşmakta ve şirkete karşı ileri sürülebilir hâle gelmektedir.

Sermaye artırım kararı ile birlikte somutlaşan rüçhan hakkının hangi şartlar altında kullanılacağı ise ayrıca belirlenmelidir. TTK’nın 461. maddesinin 3. fıkrası uyarınca yönetim kurulu, yeni pay alma hakkının kullanım esaslarını bir kararla belirlemekte ve pay sahiplerine hakkın kullanılması için en az on beş günlük süre tanımaktadır. Kanunda yönetim kurulu kararının zorunlu içeriği bakımından açıkça süre unsuruna yer verilmiş olmakla birlikte, hakkın fiilen ve etkili biçimde kullanılabilmesi için yeni payların miktarı ve ihraç bedeli, pay sahiplerinin kullanabilecekleri rüçhan hakkının kapsamı, kullanım yöntemi ile pay bedellerinin yatırılacağı banka ve hesap bilgilerinin de kararda açıkça gösterilmesi gerektiği öğretide kabul edilmektedir. Ayrıca belirtmek gerekir ki yönetim kurulu tarafından rüçhan hakkının kullanılması için verilecek süre hak düşürücü nitelikte olup ilgili süre içerisinde rüçhan hakkının kullanılmaması halinde, pay sahipleri ilgili sermaye artırımı bakımından rüçhan hakkını kaybedecektir.

Rüçhan hakkının kullanım esaslarına ilişkin yönetim kurulu kararı, TTK’nın 461. maddesinin 3. fıkrası uyarınca tescil edilerek Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilmeli ve şirketin internet sitesine konulmalıdır. Ticaret Sicili Yönetmeliği’nin 74. maddesinin 1. fıkrası uyarınca da söz konusu kararın sermaye artırımının tescilinden önce tescil edilmesi gerekmektedir. Bu düzenlemelerle, pay sahiplerinin yeni payları hangi şartlarla ve hangi süre içerisinde edinebilecekleri sermaye artırımının tamamlanmasından önce açıklığa kavuşturulmaktadır.

Şirket bünyesinde rüçhan hakkına ilişkin özel düzenlemelerin bulunması da mümkündür. Belirli pay gruplarına rüçhan hakkı bakımından imtiyaz tanınmış veya intifa senedi sahiplerine yeni pay alma hakkı verilmiş olabilir. Bu durumda, mevcut pay sahiplerinin kanundan doğan rüçhan haklarının kapsamı belirlenirken söz konusu özel hakların da dikkate alınması gerekir.

Rüçhan hakkının kullanılması pay sahibi bakımından bir yükümlülük teşkil etmemektedir. Pay sahibi, kendisine tanınan hakkın tamamını veya bir kısmını kullanabileceği gibi sermaye artırımına katılmamayı da tercih edebilir. 

Rüçhan hakkı kullanım süresinin sona ermesi ve yeni payların taahhüt edilmesiyle sermaye artırımı tamamlandıktan sonra, artırımın tescili aşamasında yönetim kurulu tarafından TTK’nın 457. maddesinde öngörülen beyan hazırlanır. Bu beyanda; nakdi sermayenin tamamen taahhüt edildiği ve ödenmesi gereken tutarın ödendiği, ayni sermaye konulması veya bir aynın devralınması halinde değerlemeye ilişkin hususlar, bir alacağın sermayeye mahsubu söz konusuysa alacağın varlığı ve takas edilebilirliği ile rüçhan haklarının sınırlandırılması veya kaldırılmasının gerekçeleri ve kullanılmayan rüçhan haklarının ne şekilde tahsis edildiği açıklanır. Böylece sermaye artırım işleminin dayandığı hukuki ve mali unsurların şeffaf ve denetlenebilir biçimde ortaya konulması sağlanmakta; beyan, rüçhan hakkı sürecinin kanuna ve yönetim kurulu kararında belirlenen esaslara uygun yürütülüp yürütülmediğinin denetlenmesine de imkan tanımaktadır.

Rüçhan Hakkının Sınırlandırılması veya Kaldırılması

Rüçhan hakkının mevcut olması kural, sınırlandırılması veya kaldırılması ise istisnadır. TTK’nın 461. maddesinin 2. fıkrası uyarınca genel kurulun rüçhan hakkını sınırlandırabilmesi veya tamamen kaldırabilmesi için haklı sebebin bulunması ve esas sermayenin en az yüzde altmışının olumlu oyunun sağlanması gerekir.

Kanunda halka arz, işletmelerin, işletme kısımlarının veya iştiraklerin devralınması ile işçilerin şirkete katılması haklı sebep örnekleri olarak sayılmıştır; bu sayım sınırlayıcı değildir. Haklı sebebin varlığı soyut biçimde değil, somut sermaye artırımı bakımından değerlendirilmelidir. Öğretide, sınırlandırmanın şirket menfaatine hizmet etmesi yanında gereklilik, eşitlik ve ölçülülük ilkelerine uygun olması gerektiği kabul edilmektedir.

Ulaşılmak istenen sonuç, rüçhan haklarına daha az müdahale eden başka bir yöntemle gerçekleştirilebiliyorsa, sınırlandırma haklı görülmeyebilir. Benzer şekilde, yalnızca belirli bir pay sahibinin veya hâkim pay sahibinin ortaklık oranını artırmaya yönelik bir sınırlandırma, TTK’nın 461. maddesinin 2. fıkrasında yer alan ve rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması yoluyla kimseye haklı kılınamayacak bir yarar sağlanamayacağını ve kimsenin zarara sokulamayacağını öngören hükümle bağdaşmaz.

Rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması hâlinde yönetim kurulunca gerekçeli bir rapor hazırlanması gerekir. TTK’nın 461. maddesinin 2. fıkrası uyarınca bu raporda sınırlandırmanın veya kaldırmanın gerekçeleri, yeni payların primli veya primsiz çıkarılma sebepleri ve varsa primin hesaplanma yöntemi açıklanmalıdır. Raporun da tescil ve ilan edilmesi öngörülmüştür; böylece rüçhan hakkına yapılan müdahalenin gerekçeleri denetlenebilir hâle gelir.

Sonuç

Rüçhan hakkı, anonim şirketlerde sermaye artırımı sonucunda mevcut pay sahiplerinin ortaklık yapısı içerisindeki konumlarının korunmasını sağlayan temel mekanizmalardan biridir. Hakkın etkili şekilde korunabilmesi için yalnızca varlığının kanunen kabul edilmesi yeterli olmayıp kullanım esaslarının açık biçimde belirlenmesi, pay sahiplerine en az on beş günlük sürenin tanınması ve gerekli tescil ve ilan işlemlerinin tamamlanması gerekmektedir.

Şirket menfaatinin gerektirdiği hâllerde rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması mümkün kılınmış; ancak bu müdahale haklı sebep, nitelikli çoğunluk, eşit işlem ve gerekçelendirme şartlarına bağlanmıştır. Böylece sermaye artırımı yoluyla şirketin finansman ihtiyaçlarının karşılanmasına imkân sağlanırken, sermaye çoğunluğunun mevcut pay sahiplerinin ortaklık konumlarını keyfî biçimde zayıflatmasının önüne geçilmesi amaçlanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Rüçhan hakkı nedir? Rüçhan hakkı, anonim şirketlerde sermaye artırımı sonucunda çıkarılan yeni payların, mevcut pay sahipleri tarafından şirket sermayesindeki mevcut oranları ölçüsünde öncelikli olarak edinilmesini sağlayan kanuni bir haktır.
2. Rüçhan hakkı hangi hâllerde doğar? Rüçhan hakkı, esas itibarıyla sermaye taahhüdü yoluyla, yani dış kaynaklardan yapılan sermaye artırımlarında söz konusu olur. İç kaynaklardan yapılan sermaye artırımında ise pay sahipleri bedelsiz payları kendiliğinden iktisap ettiğinden ayrıca kullanılacak bir rüçhan hakkından söz edilmez.
3. Rüçhan hakkını kullanma süresi ne kadardır? Yönetim kurulu, pay sahiplerine rüçhan hakkını kullanmaları için en az on beş günlük süre tanımak zorundadır. Bu süre hak düşürücü nitelikte olup süresinde kullanılmayan rüçhan hakkı, ilgili sermaye artırımı bakımından sona erer.
4. Rüçhan hakkı hangi şartlarla sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir? Rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması için haklı bir sebebin bulunması ve genel kurulda esas sermayenin en az yüzde altmışının olumlu oyunun sağlanması gerekir; ayrıca yönetim kurulunca gerekçeli bir rapor hazırlanarak tescil ve ilan edilmesi zorunludur.
5. Pay üzerinde intifa veya rehin hakkı varsa rüçhan hakkını kim kullanır? Rüçhan hakkı pay sahipliğinden doğduğundan, pay üzerinde intifa veya rehin gibi sınırlı ayni haklar bulunsa dahi hakkı kullanma yetkisi kural olarak pay sahibine aittir.