Türk Sermaye Piyasası Hukukunda Ortaklıktan Çıkarma Ve Satma Hakları

Ortaklıktan Çıkarma ve Satma Hakları Nedir?

Ortaklıktan çıkarma ve satma hakları, halka açık şirketlerde hâkim ve azınlık pay sahipleri arasındaki ortaklığın adil bir yolla sona erdirilebilmesi ihtiyacına karşılık olarak geliştirilmiş mekanizmalardır.  Bu haklar, 2012 yılında yürürlüğe giren 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu (“Kanun“) ile halka açık şirketler bakımından mevzuatımızda ilk defa düzenlenmiştir. 

Kanun’un 27. maddesiyle hukuki çerçevesi belirlenen bu hakların kullanılmasındaki usul ve esaslar; Sermaye Piyasası Kurulu (“SPK“) tarafından hazırlanan II-27.3 sayılı Ortaklıktan Çıkarma ve Satma Hakları Tebliği (“Tebliğ“) ile düzenlenmiştir. 

Çıkarma Hakkı: Ortaklıkta belirleyici bir çoğunluğa ulaşan hâkim pay sahibince yapılacak başvuru üzerine azınlık paylarının tamamının, pay sahiplerinin onayı aranmaksızın adil bir bedel karşılığında itfa edilmesi ve yeni pay ihraç edilmesini ifade etmektedir. 

Satma Hakkı: Hâkim ortağın çıkarma hakkının karşısında azınlık haklarının dengelenmesi amacıyla tesis edilmiştir. Buna göre, bir veya birlikte hareket eden birden fazla ortağın belirleyici bir çoğunluğa ulaşması hâlinde azınlık pay sahiplerinin, paylarını doğrudan hâkim ortağa satabilmesi mümkün kılınmıştır.  Satma hakkı, ancak sahip olunan tüm payların birden satılması suretiyle kullanılabilmektedir. 

Neden Bu Haklara İhtiyaç Duyulmuştur?

Sermaye şirketlerinde karar alma mekanizması, kural olarak çoğunluk ilkesine dayanmakta ve bu doğrultuda alınan kararlar, söz konusu karara katılsın ya da katılmasın tüm pay sahiplerini bağlamaktadır. 

Şirket paylarının ciddi bir bölümüne sahip bir veya birden fazla hâkim ortağın bulunduğu şirketlerde çoğunluğun kararları, tabiat itibarıyla azınlık pay sahiplerinin menfaatiyle her zaman örtüşmemektedir. 

Mevzuatımızda azınlık pay sahipleri lehine bilgi alma, genel kurula çağırma gibi çeşitli koruyucu mekanizmalar öngörülmüş olsa da bunlar hâkim ortağın bulunduğu sermaye yapılarında her zaman yeterli korumayı sağlayamamaktadır. 

Bu makale; Kanun ve ikincil mevzuatı çerçevesinde ortaklıktan çıkarma ve satma haklarını, söz konusu hakların doğumu, izlenecek usul ve hukuki sonuçlarına ilişkin genel nitelikli açıklamaları ihtiva etmektedir. 

Haklar Ne Zaman Doğar? Aranan Şartlar Nelerdir?

Çıkarma ve satma haklarının işletilebilmesi için Tebliğ’in öngördüğü temel eşik, bir veya birlikte hareket eden birden fazla ortağın, doğrudan veya dolaylı olarak şirketteki oy haklarının %98’ine sahip olmasıdır. 

Hakkın doğumu için aranan şartlar şunlardır:

• Bir veya birlikte hareket eden ortakların, doğrudan ya da dolaylı olarak şirketteki oy haklarının %98‘ine sahip olması gerekir. 
• Bu oranın hesaplanmasında oy haklarındaki imtiyazlar dikkate alınmaz; sahip olunan payların toplam nominal değerinin şirket sermayesine oranı esas alınır. 
• Şirket paylarının borsada işlem gördüğü ilk tarihin üzerinden iki yıl geçmiş olması zorunludur. İlk işlem tarihinden itibaren iki yıl içinde çıkarma ve satma hakkının tetiklenmesi mümkün değildir. 

İstisna:

• Satma ve çıkarma hakları, kamu kurum veya kuruluşlarının sahip olduğu paylar için, aksi yönde kararları olmadığı sürece uygulanmamaktadır. 

Kamuyu Aydınlatma Yükümlülükleri Nelerdir?

%98 pay oranına ulaşarak hâkim ortak sıfatını kazanan ortak, bu hususu özel durumların açıklanmasına ilişkin mevzuat çerçevesinde Kamuyu Aydınlatma Platformu (“KAP“)’nda duyurmalıdır. 

Bu aşamada izlenmesi gereken adımlar:

• Hâkim ortak %98 eşiğine ulaşır ulaşmaz KAP’ta kamuyu aydınlatma açıklaması yapılmalıdır. 
• Bu açıklamayı takiben şirket, otuz gün içerisinde pay değerlerine yönelik değerleme raporunu ve bu raporun özetini kamuya açıklamakla yükümlüdür. 
• Rapor özetinin yayımlandığı tarih, satma hakkı bakımından geçerli olan altmış günlük hak düşürücü sürenin başlangıcı olarak esas alınır. 

Satma Hakkı Nasıl Kullanılır?

Satma hakkını kullanmak isteyen pay sahiplerinin, altmış günlük süre içinde ortaklığa yazılı olarak başvurarak bu yöndeki iradesini bildirmesi gerekmektedir. 

Süreç şu şekilde işlemektedir:

1. Pay sahibi altmış gün içinde ortaklığa yazılı bildirimde bulunur. 
2. Bildirimden itibaren iki iş günü içinde kişinin şirkette pay sahibi olduğu ortaklık tarafından teyit edilir ve hâkim ortak bilgilendirilir. 
3. Hâkim ortak, ortaklık tarafından yapılan bildirimi takiben iki iş günü içinde, değerleme raporunda belirlenen pay devir bedelini ortaklık hesabına yatırır. 
4. Bedelin yatırıldığı günü takip eden iş günü içinde bu bedel satma hakkını kullanan pay sahibine ödenir ve devir işlemleri de aynı gün tamamlanır. 

Çıkarma Hakkı Nasıl Kullanılır?

Hâkim ortak, şirket paylarının değerine ilişkin rapor özetinin yayım tarihini takip eden altmış günlük sürenin sona ermesiyle birlikte, kendi takdirinde olmak üzere ortaklıktan çıkarma hakkını kullanabilecektir.

A. Ortaklığa Başvuru

• Hâkim ortak, çıkarma hakkını kullanmak istediğinde üç iş günü içinde ortaklığa başvurmalıdır. 
• Diğer pay sahiplerine ödenecek tutarın karşılanabileceğinin gösterilebilmesi adına hâkim ortak; ilgili tutarda banka teminat mektubu sunmalı veya nakit blokaj yapıldığını belgeleyen evrakı ortaklığa ibraz etmelidir. 

B. Yönetim Kurulu Kararı ve SPK/Borsa İstanbul Başvuruları

• Ortaklığın yönetim kurulu, hâkim ortağın başvurusunu takip eden beş iş günü içinde ilgili payların itfası ve hâkim ortağa verilmek üzere pay ihraç edilmesine yönelik karar almalıdır. 
• Bu kararı takip eden on iş günü içinde: (i) ihraç belgesinin onaylanması amacıyla SPK’ya ve (ii) payların borsa kotundan çıkarılması için Borsa İstanbul’a başvuruda bulunulmalıdır. 
• SPK’nın ihraç belgesini onaylamasını takiben üç iş günü içinde hâkim ortak, ilgili bedeli ortaklık adına açılmış banka hesabına yatırmalıdır. 

C. Ödeme ve Tescil

• Ortaklık, ilgili tutarı tahsil etmesinin ardından bir iş günü içinde Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. (“MKK”)’ya başvurmalıdır. 
• MKK, ilgili bedelleri hak sahiplerine ödenebilmesi amacıyla yatırım kuruluşlarına transfer eder. 
• SPK’nın onayladığı ihraç belgesinin ilgili ticaret sicil müdürlüğü nezdinde tesciliyle birlikte, azınlık pay sahiplerinin payları iptal edilmiş kabul edilir. 
• Pay sahibi olmasına rağmen herhangi bir sebeple bu tarihe kadar pay bedelini alamamış kişiler, bu tarihten itibaren ortaklıktan alacaklı konumuna gelecek ve ilgili bedelin tahsili için ortaklığa karşı talepte bulunabilecektir. 

Sonuç

Halka açık şirketlerde hâkim ve azınlık pay sahipleri arasındaki menfaat dengesini sağlamak amacıyla 6362 sayılı Kanun’un 27. maddesiyle düzenlenen ortaklıktan çıkarma ve satma hakları, bu dengenin kurulmasında kritik bir işlev üstlenmektedir. 

Söz konusu haklar, temel olarak iki farklı mekanizmaya dayanmaktadır: Çıkarma hakkı, oy haklarının %98’ine ulaşan hâkim ortağa azınlık paylarını adil bir bedel karşılığında rızaları aranmaksızın itfa ettirme imkânı tanırken; satma hakkı, azınlık pay sahiplerine paylarını adil bir değer üzerinden nakde çevirme fırsatını tanımaktadır. 

Hakların kullanım süreci, Tebliğ ile ayrıntılı biçimde belirlenmiş olan sıkı usul ve süre kurallarına tabidir.  Hâkim ortağın %98 eşiğine ulaşmasıyla birlikte başlayan kamuyu aydınlatma yükümlülükleri, değerleme raporu ve özetinin kamuoyuyla paylaşılması ve satma hakkı bakımından altmış günlük hak düşürücü sürenin işletilmesiyle devam etmektedir.  Çıkarma hakkında ise hâkim ortağın ortaklığa başvurusu, yönetim kurulu kararı, SPK ve Borsa İstanbul’a yapılacak başvurular ile pay bedellerinin MKK aracılığıyla ödenmesi birbirini izleyen adımlar olarak düzenlenmiştir.  Çıkarma hakkı, payların itfası ve yeni payların ihracının sicil müdürlüğü nezdinde tesciliyle birlikte hukuki sonuç doğurmaktadır. 

Sık Sorulan Sorular

Çıkarma ve satma haklarının kullanılabilmesi için hangi eşiğe ulaşılması gerekir?

Bir veya birlikte hareket eden birden fazla ortağın, doğrudan veya dolaylı olarak şirketteki oy haklarının %98’ine sahip olması gerekmektedir. Bu oranın hesaplanmasında imtiyazlı oy hakları dikkate alınmaz; sahip olunan payların toplam nominal değerinin şirket sermayesine oranı esas alınır. 

Bu haklar ne zaman kullanılamaz?

Şirket paylarının borsada ilk işlem gördüğü tarihin üzerinden iki yıl geçmeden bu hakların kullanılması mümkün değildir.  Ayrıca kamu kurum veya kuruluşlarına ait paylar, aksi yönde karar alınmadıkça bu haklardan muaftır. 

Satma hakkı için başvuru süresi ne kadardır?

Satma hakkını kullanmak isteyen azınlık pay sahiplerinin, değerleme raporu özetinin KAP’ta yayımlandığı tarihten itibaren altmış gün içinde ortaklığa yazılı olarak başvurması gerekmektedir. Bu hak düşürücü süre kaçırıldığında satma hakkı kullanılamaz. 

Çıkarma hakkı ne zaman ve nasıl kullanılabilir?

Çıkarma hakkı, değerleme raporu özetinin yayımından itibaren altmış günlük sürenin sona ermesinin ardından hâkim ortağın takdirine bırakılmıştır. Hâkim ortak bu hakkı kullanmak istediğinde üç iş günü içinde ortaklığa başvurmalı; banka teminat mektubu sunmalı veya nakit blokaj yapıldığını belgelemelidir. 

Azınlık pay sahiplerinin payları ne zaman iptal edilir?

SPK tarafından onaylanan ihraç belgesinin ilgili ticaret sicil müdürlüğü nezdinde tescil edilmesiyle birlikte azınlık pay sahiplerinin payları iptal edilmiş sayılır. Bu tarihe kadar pay bedelini alamamış pay sahipleri ise ortaklıktan alacaklı konumuna geçer. 

Satma hakkı tüm paylar için mi kullanılmalıdır?

Evet. Satma hakkı, yalnızca sahip olunan tüm payların birden satılması suretiyle kullanılabilmektedir; kısmi satış bu hakkın kapsamı dışındadır.